Artykuły · Jelita i mózg

Jelita i mózg. Połączenie, o którym warto wiedzieć

28.09.2026 · czas czytania: 8 min

Czy to, co dzieje się w brzuchu dziecka, może mieć związek z tym, jak funkcjonuje jego mózg? Jeszcze do niedawna jelita kojarzyły nam się przede wszystkim z trawieniem. Dziś wiemy, że ich rola jest znacznie bardziej złożona.

Jelita i mózg. Połączenie, o którym warto wiedzieć

Jelita i mózg nie są od siebie niezależne. Komunikują się ze sobą przez cały czas.

Naukowcy nazywają tę sieć zależności osią jelito-mózg.

Jelita, które rozmawiają z mózgiem

Informacje pomiędzy jelitami a mózgiem mogą być przekazywane między innymi przez układ nerwowy, nerw błędny, układ odpornościowy, hormony oraz różne substancje powstające w organizmie.

Ważną rolę odgrywa tutaj również mikrobiota jelitowa, czyli ogromna społeczność mikroorganizmów zamieszkujących nasz przewód pokarmowy. To nie jest bierny lokator.

Mikroorganizmy jelitowe uczestniczą w wielu procesach zachodzących w organizmie i mogą wpływać na środowisko jelitowe, układ odpornościowy oraz szlaki komunikacji pomiędzy jelitami a mózgiem. Jednym z badanych mechanizmów są produkowane przez mikroorganizmy metabolity, między innymi krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, takie jak maślan.

Maślan odżywia komórki jelita grubego — tej ściany, która oddziela wnętrze ciała od treści jelita — i wzmacnia połączenia między nimi, chroniąc barierę przed nadmierną przepuszczalnością. Dzięki temu do krwi trudniej przenikają fragmenty bakterii, które mogłyby wywołać stan zapalny w organizmie.

Skąd się bierze maślan?

Maślan nie pochodzi wprost z jedzenia — dziecko go nie zjada, tylko wytwarza go własna mikrobiota. Bakterie jelitowe fermentują w jelicie grubym błonnik z warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i roślin strączkowych, a także skrobię oporną — tę, która powstaje na przykład wtedy, gdy ugotowany ryż, ziemniaki czy makaron ostygną przed podaniem. Im bardziej urozmaicona dieta bogata w błonnik, tym więcej pożywki dla tych bakterii, a więc potencjalnie więcej maślanu.

Dla rodzica płynie z tego konkretny wniosek: nie ma jednego produktu do kupienia, który dostarczy dziecku maślan. Liczy się codzienna, urozmaicona dieta, która karmi bakterie zdolne go wytwarzać.

Ten stan zapalny nie zostaje w samym brzuchu — może rozchodzić się po organizmie i dotykać różnych układów naraz. Bada się jego związek z alergiami, na przykład wziewnymi: zaburzona mikrobiota jelitowa wiąże się tam z większą skłonnością do reakcji alergicznych, poprzez wpływ na układ odpornościowy. Bada się też jego rolę w tak zwanym neurozapaleniu — stanie zapalnym, który dociera aż do układu nerwowego i bywa łączony z gorszym nastrojem oraz lękiem. To osobne, wciąż wstępne wątki badawcze, ale mają wspólny mianownik: stan zapalny z jelit jako jeden z możliwych mostów między brzuchem a resztą ciała, włącznie z mózgiem.

Mikroorganizmy jelitowe biorą też udział w powstawaniu serotoniny. Większość tego, co w ciele nazywamy tym hormonem, powstaje właśnie w jelitach.

Ta jelitowa serotonina nie trafia jednak bezpośrednio do mózgu jako hormon szczęścia. Działa głównie lokalnie, regulując pracę samego jelita.

Komórki, które ją wydzielają, pełnią jednak też rolę czujników. Informują nerw błędny o tym, co dzieje się w jelicie, a ten przekazuje ten sygnał dalej, do mózgu. Stan jelit dziecka — spokojny albo rozdrażniony — cały czas melduje się mózgowi właśnie tą drogą.

Bakterie biorą też udział w nauce odporności. Duża część komórek odpornościowych pracuje tuż przy ścianie jelita — to właśnie tam uczą się, na co reagować, a co zostawić w spokoju.

Mikrobiota, emocje i koncentracja

To właśnie tutaj temat robi się szczególnie ciekawy.

Coraz więcej badań analizuje możliwe związki pomiędzy mikrobiotą jelitową a funkcjonowaniem układu nerwowego, reakcją organizmu na stres, zachowaniem czy rozwojem funkcji poznawczych. Dotyczy to również dzieci.

Najnowszy przegląd obejmujący 78 badań dotyczących dzieci i młodzieży wykazał, że istnieją obserwowane związki pomiędzy mikrobiotą a rozwojem neuropsychologicznym i zachowaniem. Jednocześnie autorzy podkreślają dużą różnorodność badań, częste problemy z uwzględnianiem czynników zakłócających oraz fakt, że tylko część badań miała charakter długoterminowy.

I to jest ważne z dwóch powodów naraz. Nie możemy dziś powiedzieć, że problemy z koncentracją, emocjami czy zachowaniem zawsze zaczynają się w jelitach — ale nie możemy też tego wykluczyć. Coraz więcej danych wskazuje, że jelita są jednym z ważnych elementów sieci, która łączy układ pokarmowy, odpornościowy i nerwowy — i że ta sieć realnie wpływa na to, jak się czujemy i zachowujemy.

Najmocniejszą przesłankę, że ten kierunek — od bakterii do zachowania — naprawdę istnieje, dają badania na zwierzętach hodowanych bez żadnych własnych bakterii. Ich reakcja na stres wyraźnie różni się od reakcji zwierząt zwykłych, a zasiedlenie jelita bakteriami częściowo tę różnicę znosi. U ludzi mamy głównie obserwacje, ale spójne: osoby z obniżonym nastrojem mają często inny skład mikrobioty niż osoby zdrowe, a gdy naukowcy przenieśli taką mikrobiotę myszom pozbawionym własnych bakterii, zwierzęta zaczynały zachowywać się, jakby również były przygnębione. To jeden z niewielu dowodów, że kierunek może iść od jelit do zachowania, a nie tylko odwrotnie — ale to wciąż dowody głównie z badań na dorosłych i na zwierzętach, nie na dzieciach.

Dlaczego może mieć to znaczenie u dzieci?

Dziecięcy organizm intensywnie się rozwija. W tym czasie zmieniają się również mikrobiota, układ odpornościowy i układ nerwowy. Dlatego naukowcy próbują zrozumieć, jak te systemy wzajemnie na siebie oddziałują.

Nie znamy jeszcze wszystkich odpowiedzi. I właśnie dlatego oś jelito-mózg jest dziś jednym z ciekawszych obszarów badań nad zdrowiem i rozwojem dziecka.

To ma znaczenie praktyczne, bo małe dziecko rzadko potrafi powiedzieć wprost, co mu dolega. Dyskomfort w brzuchu nie zawsze pokazuje się jako ból, który można nazwać — u dziecka bywa widoczny dopiero w zachowaniu: w marudzeniu, rozdrażnieniu, gorszym humorze bez wyraźnego powodu. Warto o tym pamiętać, zanim taką zmianę odczyta się wyłącznie jako kwestię charakteru czy wychowania.

Drugi powód, dla którego to akurat u dzieci ma znaczenie: dzieci chorują częściej niż dorośli i częściej dostają antybiotyki. Lek, obok bakterii, które miał zwalczyć, osłabia też te pożyteczne, dopiero budujące mikrobiotę dziecka. U dorosłego z już ukształtowaną florą bakteryjną taki cios łatwiej się odbudowuje. U małego dziecka, którego mikrobiota wciąż się układa, przychodzi w gorszym momencie.

Kiedy warto szukać przyczyny

Tutaj warto zachować zdrowy rozsądek.

Jeżeli dziecko regularnie skarży się na bóle brzucha, ma przewlekłe biegunki lub zaparcia, częste wzdęcia, problemy z apetytem, przewlekłe zmęczenie albo nieprawidłowo przybiera na wadze, warto poszukać przyczyny.

Nie oznacza to automatycznie problemu z mikrobiotą. Przyczyn może być wiele i to lekarz powinien zdecydować, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.

Istnieje również grupa problemów określanych jako zaburzenia interakcji jelito-mózg, w których objawy ze strony przewodu pokarmowego są związane między innymi ze sposobem funkcjonowania układu nerwowego i regulacji przewodu pokarmowego. U dzieci należą do nich między innymi niektóre postacie przewlekłego bólu brzucha czy zespołu jelita drażliwego. Aktualne wytyczne podkreślają znaczenie podejścia uwzględniającego zarówno czynniki biologiczne, jak i psychologiczne oraz środowiskowe.

Rola dietetyka dziecięcego

Jeżeli dziecko ma bardzo ograniczoną dietę, jest wybiórcze żywieniowo albo trudno jest mu pokryć zapotrzebowanie na składniki odżywcze, pomocny może być dietetyk dziecięcy.

Może on ocenić sposób żywienia i pomóc dopasować go do wieku, potrzeb i sytuacji konkretnego dziecka. Dietetyk dysponuje też narzędziami, które pomagają ocenić, jak faktycznie funkcjonuje układ pokarmowy dziecka — na przykład dzienniczkiem objawów i posiłków czy próbą eliminacyjno-prowokacyjną wybranych produktów. To nie są badania laboratoryjne, ale konkretny sposób sprawdzenia, co się dzieje, zamiast zgadywania.

Jeśli podejrzewacie, że stan jelit dziecka — niekoniecznie widoczny jako ból brzucha, czasem tylko jako zmiana nastroju czy zachowania — może mieć tu znaczenie, dietetyk dziecięcy jest dobrym specjalistą, od którego można zacząć. Przy nagłej lub mocnej zmianie zachowania warto o niej powiedzieć też pediatrze.

Co warto zapamiętać

Oś jelito-mózg pokazuje nam coś bardzo ważnego: organizm nie działa jak zbiór oddzielnych części.

To, co dzieje się w jednym miejscu, może być związane z procesami zachodzącymi gdzie indziej.

Nie oznacza to, że jelita są odpowiedzią na wszystkie problemy zdrowotne. Nie oznacza też, że każdą dolegliwość można rozwiązać dietą.

Ale oznacza, że warto patrzeć na zdrowie dziecka trochę szerzej.

Bo być może między brzuchem a mózgiem dzieje się znacznie więcej, niż do tej pory sądziliśmy.

A to dopiero początek historii, którą nauka właśnie próbuje dokładniej poznać.

Co mówią badania

Co wiemy

  • Pomiędzy jelitami a mózgiem istnieje dwukierunkowa komunikacja, a mikrobiota jest jednym z elementów tego systemu. Badane są między innymi szlaki nerwowe, odpornościowe, hormonalne oraz metabolity mikrobioty — w tym maślan, który chroni barierę jelitową, i serotonina, która sygnalizuje stan jelita przez nerw błędny.
  • U dzieci obserwuje się związki pomiędzy mikrobiotą a niektórymi aspektami rozwoju neuropsychologicznego i zachowania. Na przykład badania nad temperamentem małych dzieci pokazują, że inny skład bakterii jelitowych wiąże się z większą lub mniejszą reaktywnością na stres, impulsywnością czy skłonnością do negatywnych emocji.

Czego jeszcze nie wiemy

  • Nie wiemy jeszcze dokładnie, które zmiany mikrobioty są przyczyną, które są skutkiem, a które są jedynie związane z innymi czynnikami, takimi jak dieta, leki, środowisko czy stan zdrowia.
  • Nie mamy również podstaw, aby na podstawie samego składu mikrobioty przewidywać zachowanie czy funkcjonowanie psychiczne konkretnego dziecka.

Co to znaczy dla rodzica

Przede wszystkim: warto być ciekawym, ale ostrożnym.

Oś jelito-mózg to fascynujący obszar współczesnej nauki, a nie gotowa odpowiedź na wszystkie problemy dziecka. Im więcej badań powstaje, tym lepiej widać, jak bardzo organizm jest ze sobą połączony.

Jeśli chcesz wiedzieć więcej: mapa pojęć

Nazwy po polsku i po angielsku, żeby dało się szukać dalej samodzielnie. Większość badań jest po angielsku i bez tych nazw trudno do nich trafić.

oś jelito-mózg (gut-brain axis) — dwukierunkowa sieć komunikacji między przewodem pokarmowym a mózgiem, obejmująca układ nerwowy, hormonalny i odpornościowy oraz sygnały związane z mikrobiotą. To hasło otwiera większość badań na ten temat.

mikrobiota jelitowa (gut microbiota) — społeczność mikroorganizmów żyjących w przewodzie pokarmowym, przede wszystkim bakterii, ale nie tylko. Jej skład zmienia się pod wpływem wielu czynników. To ona bierze udział w rozmowie jelita z mózgiem.

nerw błędny (vagus nerve) — jeden z głównych kanałów komunikacji między mózgiem a narządami wewnętrznymi. Przekazuje informacje w obie strony. Najlepiej poznana droga sygnału z brzucha do głowy.

oś HPA (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) — układ podwzgórze-przysadka-nadnercza, który reguluje reakcję organizmu na stres. Ważną rolę odgrywa w nim kortyzol. Tędy stres dosięga jelita.

bariera jelitowa (intestinal barrier) — układ komórek i struktur oddzielający zawartość jelita od wnętrza organizmu. Kontroluje, co może przedostać się przez ścianę jelita. Jej szczelność wraca w niemal każdym badaniu z tego obszaru.

krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (short-chain fatty acids, SCFA) — metabolity powstające z fermentacji składników diety przez mikroorganizmy jelitowe, między innymi octan, propionian i maślan. Maślan odżywia komórki jelita grubego i chroni barierę.

metabolity neuroaktywne (neuroactive metabolites) — substancje powstające lub przetwarzane w jelicie, które mogą oddziaływać na układ nerwowy. To jedno z proponowanych wyjaśnień, jak mikrobiota mogłaby sięgać mózgu.

zaburzenia interakcji jelito-mózg (disorders of gut-brain interaction, DGBI) — grupa zaburzeń z objawami ze strony przewodu pokarmowego związanymi ze sposobem komunikacji między jelitem a układem nerwowym. U dzieci należą do nich niektóre postacie przewlekłego bólu brzucha i zespół jelita drażliwego. Nazwa, która zastąpiła dawne określenie zaburzenia czynnościowe.

Tekst ma charakter edukacyjny. Opisuje mechanizmy opisane w literaturze naukowej, nie stanowi porady medycznej i nie może być podstawą do rozpoznania ani leczenia u dziecka. W razie niepokojących objawów skontaktuj się z lekarzem.

Bibliografia

Dla tych, którzy chcą sprawdzić źródła. Wszystkie pozycje są publikacjami w recenzowanych czasopismach naukowych.

  1. Aburto MR, Cryan JF. Gastrointestinal and brain barriers: unlocking gates of communication across the microbiota–gut–brain axis. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology 2024;21:222–247.
  2. Jimenez-Arenas P, Ferrer M, Ruiz-Rivera M, Júlvez J, Bustamante M, Gascon M. The relationship between the gut microbiota and neuropsychological development and behaviour during childhood and adolescence: a systematic review of epidemiological studies. Brain, Behavior, & Immunity – Health 2026;53:101212. doi:10.1016/j.bbih.2026.101212
  3. Cryan JF, O'Riordan KJ, Cowan CSM i wsp. The Microbiota-Gut-Brain Axis. Physiological Reviews 2019;99(4):1877–2013. doi:10.1152/physrev.00018.2018
  4. Yano JM, Yu K, Donaldson GP i wsp. Indigenous Bacteria from the Gut Microbiota Regulate Host Serotonin Biosynthesis. Cell 2015;161(2):264–276. doi:10.1016/j.cell.2015.02.047
  5. Dalile B, Van Oudenhove L, Vervliet B, Verbeke K. The role of short-chain fatty acids in microbiota–gut–brain communication. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology 2019;16:461–478. doi:10.1038/s41575-019-0157-3
  6. Louis P, Flint HJ. Formation of propionate and butyrate by the human colonic microbiota. Environmental Microbiology 2017;19(1):29–41. doi:10.1111/1462-2920.13589
  7. Vanuytsel T, van Wanrooy S, Vanheel H i wsp. Psychological stress and corticotropin-releasing hormone increase intestinal permeability in humans by a mast cell-dependent mechanism. Gut 2014;63(8):1293–1299. doi:10.1136/gutjnl-2013-305690
  8. Sudo N, Chida Y, Aiba Y i wsp. Postnatal microbial colonization programs the hypothalamic–pituitary–adrenal system for stress response in mice. The Journal of Physiology 2004;558(1):263–275. doi:10.1113/jphysiol.2004.063388
  9. Zheng P, Zeng B, Zhou C i wsp. Gut microbiome remodeling induces depressive-like behaviors through a pathway mediated by the host's metabolism. Molecular Psychiatry 2016;21(6):786–796. doi:10.1038/mp.2016.44
  10. Ueda E, Matsunaga M, Myowa M i wsp. Temperament in Early Childhood Is Associated With Gut Microbiota Composition and Diversity. Developmental Psychobiology 2024;66(7):e22542. doi:10.1002/dev.22542

Informacja dotyczy wszystkich tekstów w serwisie. Przy ich pisaniu, wyszukiwaniu i przeglądzie literatury naukowej korzystamy z zaawansowanych modeli sztucznej inteligencji. Wszystko, co powstaje z ich pomocą, przechodzi weryfikację: źródła sprawdza autorka merytoryczna, co do autorów, czasopisma i rocznika, zanim cokolwiek trafi na stronę. Jeśli coś wyda się niejasne albo niewystarczająco podparte, prosimy o sygnał na kontakt@jelitaimozg.pl. Poprawiamy to od razu.

Sprawdź, jak to wygląda u Twojego dziecka. Ankieta zestawia objawy z sześciu obszarów i pokazuje, czy układają się we wzorzec. Zajmuje około 10 minut.

Sprawdź, co łączy objawy dziecka